Müzik Eserlerinde Telif Hakkı İhlali

Birçoğumuz, izlediğimiz dizi, müzik ve filmlerde kullanılan, biz izleyicilere, dinleyicilere verilmek istenen duyguların aktarılmasında kilit noktası olan, sonrasında araştırdığımız ve tekrar dinlediğimiz o melodilerin kimlere ait olduğunu, bu tür yapımlarda kullanılmaları için hangi hukuki süreçlerden geçmeleri gerektiğini ister istemez merak etmişizdir. Bu yazımda sizlere müzik eserlerinin telif haklarından ve kullanılma aşamalarından bahsedeceğim.

Kişinin her türlü fikri emeği ile meydana getirdiği ürünler üzerinde hukuken sağladığı haklar telif hakkı olarak adlandırılır. Telif Hukuku, 1948 Tarihli Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda kabul edilen İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nin 27’inci Maddesi ile koruma altına alınmıştır. Bu bildirgenin 27. maddesinin 2.fıkrası şöyle der:

Herkesin sahibi bulunduğu(yarattığı) her türlü bilim, edebiyat veya sanat eserinden doğan manevi ve maddi yararlarını korunmasını isteme hakkı vardır.

Müzik eserlerinin, tescile gerek duyulmadan ortaya çıkarıldığı anda doğuyor olması, soyut yani insan düşünce ve emeğine dayalı olması, bizlere telif hakkının işaret ettiği özellikleri taşıdığını yani Telif Hukuku’nun koruma alanı kapsamına girdiğini gösterir. Peki, müzik eserlerini kullanmaya sınır getiren kurallar nelerdir, Telif Hukuku bu konuda hangi hakları sunmuştur ve nasıl bir sınırlandırma getirmiştir? Şimdi bunları inceleyeceğiz.

Müzik eserleri konusu kapsamında iki çeşit telif hakkı söz konusudur. Bunlar:

  1. Çoğaltma (Mekanik) Senkronizasyon Telif Hakkı
  2. Temsil (Umuma İletim) Hakkı

Şeklindedir.  Müzik eserleri müşterilere teslim edildikten sonra film, video veya bant üzerine kopyalandığı an, çoğaltma hakkı ödeme yükümlülüğü doğar. Bu hakkın yapımın yayınlanması ile hiçbir ilgisi yoktur. Bu hak, müziğin olduğundan başka bir formata kopyalanmasından doğar. Türkiye’de, dünya uygulamalarında olduğu gibi temsil hakları (umuma iletim veya yayınlardan doğan haklar) her ülkenin kendi meslek birlikleri tarafından besteci ve müzik yayımcılarından alınan yetkilere dayanılarak yayın kuruluşlarından tahsil edilir ve hak sahiplerine ödenir. Bu haklar birbirleriyle karıştırılmamalıdır. TV veya radyo kuruluşları ile temsil (umuma iletim) hakkı için yapılan sözleşme, hiçbir zaman çoğaltma (mekanik) hakları kapsamaz.

Yapımcıların, müzik eserlerini kullanmak konusundaysa tercih edecekleri üç yol bulunur. Bu üç yol şunlardır:

  • Bilinen Uluslararası ya da Yerel Ticari Eserleri Kullanmak
  • Müzik Bankası’ndan Eser Kullanmak
  • Özgün Müzik Ismarlamak

Yapımcı, bilinen uluslararası ya da yerel ticari eserleri kullanabilir. Bu tür eserlerde kullanma izni ve lisans başvurusunun müziklerin kullanılmak istendiği zamandan çok önce yapılması gerekir. Bestecilerin onayına ihtiyaç duyulur. Eserin bestecisinden veya yayımcısından (Edisyon Şirketinden) izin alındığı takdirde orijinal yapımcısının bulunup yapım haklarının temizlenmesi gerekir. Besteci veya yayımcı eserin orijinali yerine tekrar kayıt edilmesine izin verebilir. Kullanım bedellerinde Müzik Bankaları’nda olduğu gibi bir tarife veya kıstas yoktur. Telif bedeli pazarlık sonucu belirlenir. İzin işlemleri uzun sürebilir hatta besteci veya söz yazarı izin vermeyebilir.

Yayımcılığın bir kolu olan Müzik Bankaları’ndan müzik kullanmak hızlı ve pratik bir çözümdür. Sözleşme yazarlarından aldığı özel yetki ile izin ve lisanslama yapabilir. Her ülkede bu tür müziklerin kullanım bedelleri bellidir. Müzik Bankaları’nın bir avantajı da verilen mekanik lisansın yayım (besteci) haklarının yanı sıra aynı zamanda yapım (yorumcu) haklarını da kapsamasıdır. Bir lisans ile tüm haklar temizlenmiş olur.

Özgün Müzikler bestecilere özel olarak ısmarlanır. Maliyet, istenen müzik eserinin niteliğine göre belirlenir.

Anonim müzik eserleri, bestecileri veya söz yazarları bilinmeyen eserlerdir. Koruma dışı eserler ise bestecisinin bilindiği fakat bestecinin ölümünün üzerinden 70 yıl geçtiği için Türkiye’de ve uluslararası yasalara göre telif hakkını kaybetmiş eserlerdir.

İzin ve lisans alınmadan yine sözleşme yapılmadan bir eser kullanılamaz. İzin ve lisans alınmadan eser kullanıldığı takdirde 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’na göre hukuki ve cezai yaptırımlar uygulanabilir. Bu durum başvuru ile alınabilecek izin ve lisans karşılığı ödenecek telif bedelinden çok daha fazlasını ödeme yükümlülüğü getirebilir. Cezai yaptırımı ise T.C. kanunlarına göre hapis cezasıdır.

Dikkat edilecek nokta, bazı zamanlarda yeni düzenlemelerden veya yeni söz yazılmasından kaynaklanan durumların eseri anonim veya koruma dışı durumundan çıkarıp tekrar telif hakları kapsamına sokmasıdır. Bu tür eserleri kullanırken çok dikkat edilmesi gerekmektedir.

Mesela geçtiğimiz günlerde melodilerin izinsiz kullanılması ile ilgili ünlü şarkıcı Nükhet Duru’nun şarkısının sample’larını ünlü ABD’li şarkıcı The Weeknd’in kullandığı iddia edilmişti. İşte böyle problemlerin görüldüğü müzik sektöründe şarkılar yazılırken/kullanılırken daha dikkatli olunmalıdır.

 

Yazar: Beyza Ünal

Kaynakça:

https://tr.wikipedia.org/wiki/telifhakkı

http://www.telifhaklari.gov.tr/Telif-Hakki-Nedir

http://www.telifhaklari.gov.tr/Telif-Hakki-Ihlali-Halinde-Ne-Yapilabilir

http://muzikotek.com.tr/tr/telif-haklari

http://muzikotek.com.tr/tr/telif-haklari